Την Παρασκευή μία Νευροεπιστημονική εργασία βρέθηκε στους τίτλους πολλών και σημαντικών μέσων μαζικής ενημέρωσης. Οι Times έγραφαν: «Μελέτη σημειώνει ότι μία δόση αντικαταθλιπτικού αλλάζει τον εγκέφαλο», για να συνεχίσει το κυρίως άρθρο:

Μία δόση αντικαταθλιπτικού είναι αυτό που χρειάζεται για να αλλάξει ο εγκέφαλος, αναφέρει μελέτη που δημοσιεύθηκε στο Journal of Current biology. Η ερευνητική ομάδα αυτής της μελέτης έλαβε απεικονιστικές εξετάσεις 22 υγιών ατόμων. Μερικοί από αυτούς τυχαιοποιήθηκαν και έλαβαν μία δόση ενός συχνά χρησιμοποιούμενου αντικαταθλιπτικού, ενός SSRI. Μετά από τρεις ώρες, έγινε μία νέα εξέταση όπου οι ερευνητές είδαν μία δραματική αλλαγή, μία διάχυτη μείωση της συνδεσιμότητας στον εγκέφαλο εκτός από δύο περιοχές όπου η συνδεσιμότητα ήταν βελτιωμένη, στον θάλαμο και στην παρεγκεφαλίδα.

Πολλές άλλες ειδησεογραφικές πηγές κάλυψαν αυτό το γεγονός περίπου με τον ίδιο τρόπο ή με τις ίδιες ακριβώς λέξεις. Ειδικά χρησιμοποιώντας τις λέξεις «αλλάζει τον εγκέφαλο». Αυτή η παραδοχή του ότι “μεταβάλλεται με κάποιο τρόπο ο εγκέφαλος” ακούγεται σαν μία επιστημονική αναφορά που έχει νόημα. Αλλά στην πραγματικότητα είναι θολή και ασαφής. Και έγκειται στη διακριτική ευχέρεια του αναγνώστη να δώσει τις ερμηνείες του. Οι ερμηνείες αυτές στο δικό μας παράδειγμα μπορεί να κατηγοριοποιηθούν σε δύο γενικές ομάδες.

Η πρώτη είναι αυτή μίας πραγματικότητας που είναι δεδομένη, αλλά έχει περιορισμένο νόημα, λόγω του τρόπου που λειτουργεί ο εγκέφαλος. Σχεδόν τα πάντα αλλάζουν τον εγκέφαλο. Οποιαδήποτε μυρωδιά, οποιοσδήποτε ήχος,  οποιαδήποτε σκέψη μεταβάλλει τη δραστηριότητα του εγκεφάλου όπως αυτή καταγράφεται από κάποια απεικονιστική εξέταση. Αυτή είναι και φυσιολογική λειτουργία του εγκεφάλου μας. Ανταποκρίνεται σε γεγονότα. Η δραστηριότητα του εγκεφάλου μεταβάλλεται συνεχώς, και για αυτό το λόγο οι μεταβολές του είναι πάντα αναστρέψιμες. Κάθε φορά που ανοίγουμε τα μάτια μας συμβαίνουν μεγάλες αλλαγές της εγκεφαλικής δραστηριότητας. Και κάθε φορά που τα κλείνουμε, αυτές οι αλλαγές αντιστρέφονται. Κατ’ αυτή την έννοια ο τίτλος των Times είναι σωστός. Οι Schaefer και συν., πραγματικά βρήκαν τέτοιες αλλαγές στη δραστηριότητα του εγκεφάλου (που ονομάζεται λειτουργική συνδεσιμότητα) σε απάντηση σε μία δόση αντικαταθλιπτικού SSRI φαρμάκου. Αυτό όμως δεν συνιστά συγκλονιστικό νεό γιατί το ίδιο ισχύει για πολλά άλλα πράγματα που “αλλάζουν” την εικόνα του εγκεφάλου όπως αυτή καταγράφεται σε μία εξέταση.

Ίσως αυτή η μελέτη βρέθηκε στις πρώτες ειδήσεις διότι ο τίτλος “αλλαγές στον εγκέφαλο” μπορεί να έχει και μία άλλη ανάγνωση, αυτή του ενδεχόμενου προβλήματος. Μπορεί δηλαδή ανάλογα με την πρόθεση του, κάποιος να υπονοήσει ότι μπορεί να συμβεί κάποια μόνιμη και σημαντική μη αναστρέψιμη αλλαγή στον εγκέφαλο. Το δεδομένο που υπονοείται εδώ είναι ότι ο εγκέφαλος είναι κάτι στατικό, ότι έχει κάποια αρχική δεδομένη «συμπεριφορά». Και εδώ βασίζεται ίσως ο λόγος που αυτό το άρθρο έγινε δημοφιλές στις ειδήσεις. Ορισμένοι από τους δημοσιογράφους που έγραψαν γι’ αυτό το άρθρο θεώρησαν δεδομένο ότι η μοναδική δόση αντικαταθλιπτικού άλλαξε τη δομή του εγκεφάλου, πράγμα που δεν σχετίζεται με τα ευρήματα της μελέτης.

Έτσι, παρουσιάστηκε μία μελέτη στο ευρύ κοινό η οποία μπορεί να παρεξηγηθεί και στην πραγματικότητα δεν έχει ενδιαφέρον για το μέσο άνθρωπο. Τα φάρμακα αυτά (αντικαταθλιπτικά, SSRI’s) χρειάζονται ημέρες ή και εβδομάδες ακόμα για να αρχίσουν να δείχνουν επαρκή αποτελεσματικότητα στη βελτίωση της διάθεσης. Αυτή η μελέτη δεν είναι η πρώτη αναφορά ταχείας δράσης των φαρμάκων αυτών. Αντίστοιχα αποτελέσματα φάνηκαν πέντε χρόνια πριν σε μελέτες fMRI σε ανθρώπους, και δέκα χρόνια πριν σε μελέτες τρωκτικών.

Πρέπει όμως να δοθεί προσοχή στον τρόπο με τον οποίο παρουσιάζονται επιστημονικά δεδομένα. Πολλοί άνθρωποι με αγχώδεις και καταθλιπτικές εκδηλώσεις έχουν ενστάσεις στην πιθανότητα αντικαταθλιπτικής αγωγής, ενώ είναι προθυμότατοι να λαμβάνουν για μακρά χρονικά διαστήματα αγχολυτικά φάρμακα που μπορεί να έχουν μακροπρόθεσμα περισσότερες ανεπιθύμητες ενέργειες, σχετίζονται δε με εξάρτηση και ανοχή. Πολλές φορές επίσης οι άνθρωποι για κάποιους όχι τόσο σαφείς σε εμένα λόγους διαχωρίζουν αυθαίρετα τα φάρμακα σε “βαριά” και  “ελαφρά”, με τα αντικαταθλιπτικά να ανήκουν προφανώς στα “βαριά”. Τέτοια άρθρα λοιπόν σίγουρα δεν βοηθούν στο να δημιουργηθεί μία εκπαιδευμένη κοινή συνείδηση που θα αντιμετωπίζει με σοβαρότητα τέτοια ζητήματα, δεν θα πανικοβάλει και δεν θα παραπλανεί.

Νεότερα ερευνητικά δεδομένα υποστηρίζουν ότι η σχιζοφρένεια μπορεί να συνίσταται σε οκτώ διακριτές διαταραχές. Η σχιζοφρένεια είναι μία πολύπλοκη ψυχική νόσος που χαρακτηρίζεται κυρίως από αποδιοργάνωση του ατόμου, παραληρητικές ιδέες και/ή ψευδαισθήσεις. Προσβάλει περίπου το 1% του πληθυσμού σε κάθε χρονική στιγμή και τυπικά παρουσιάζει έναρξη κατά την πρώιμη ενηλικίωση του ατόμου. Ερευνητές από το Πανεπιστήμιο της Washington ανέλυσαν το DNA 4.000 ατόμων με διάγνωση σχιζοφρένειας. Μετά την ανάλυση συμπέραναν ότι στο υπό εξέταση δείγμα ατόμων υπήρχαν οκτώ διακριτές γενετικές διαταραχές.

Επιπρόσθετα, εντόπισαν πως αυτές οι διαταραχές συνδυάζονται σε γονιδιακά συμπλέγματα καθένα από τα οποία επιφέρει διαφορετικό κίνδυνο νόσησης από τη διαταραχή. Στην πραγματικότητα δεν υπάρχει ένα είδος σχιζοφρένειας. Υπάρχουν διαφορετικά σύνδρομα όπου συνδέονται με εμφάνιση άλλοτε θετικών συμπτωμάτων, (ψευδαισθήσεων, παραληρητικών ιδεών κ.ο.κ.), άλλοτε αρνητικών συμπτωμάτων (κλινοφιλίας, κοινωνικής απόσυρσης, ανηδονίας κ.ο.κ.) και τα οποία σχετίζονται με διαφορετικές ομάδες γονιδίων.

Η μελέτη αυτή παρουσιάζει μία σημαντική διαφορά από τις προηγούμενες.  Τυπικά,  εξετάζεται ένα ύποπτο για τη διαταραχή γονίδιο και οι επιπτώσεις που μπορεί να έχουν οι παραλλαγές του. Όμως αυτή η ερευνητική εργασία εξέτασε το πως συμπτώματα φαίνεται να σχετίζονται με συγκεκριμένη ποικιλομορφία γονιδίων (genetic variation).

Η ανάλυση έγινε σε 700.000 περίπου γονιδιακούς τόπους. Διαπιστώθηκε ότι υπήρχε ταυτοποίηση διακριτών γενετικών χαρακτηριστικών του είδους των συμπτωμάτων που παρουσίαζαν οι ασθενείς με ειδικές γενετικές ποικιλομορφίες που αλληλεπιδρούσαν για να δημιουργήσουν 95% πιθανότητα εμφάνισης σχιζοφρένειας.

Φαίνεται λοιπόν ότι ενώ συγκεκριμένα γονίδια παρουσιάζουν ασθενή συσχέτιση με την εμφάνιση σχιζοφρένειας, ομάδες αλληλεπιδρόντων γονιδίων δημιουργούν ένα εξαιρετικά υψηλό κίνδυνο της τάξης του 70-100%, καθιστώντας σχεδόν αδύνατο για αυτούς τους ανθρώπους να αποφύγουν την διαταραχή. Στη μελέτη αυτή εντοπίστηκαν 42 τόποι γενετικών ποικιλομορφιών που αύξαναν σημαντικά τον κίνδυνο για τη διαταραχή.

Αφού έγινε η βασική ταυτοποίηση τους, οι ασθενείς χωρίστηκαν περαιτέρω σε οκτώ ομάδες με βάση το προφίλ της συμπτωματολογίας τους και τις υποκείμενες γενετικές ποικιλομορφίες. Η ερευνητές μπόρεσαν να αναπαράγουν τα αποτελέσματά τους σε δύο επιπρόσθετες βάσεις δεδομένων ανθρώπων με σχιζοφρένεια, ως ένδειξη ότι η υπόθεσή τους είναι σωστή.

Η ταυτοποίηση και συσχέτιση συμπτωμάτων και σημείων (δηλαδή αυτού που ονομάζεται φαινότυπος) με τα υπεύθυνα γι’ αυτά τα συμπτώματα γονίδια (γονότυπος)  αποτελεί εδώ και αρκετά χρόνια το άγιο δισκοπότηρο της Ψυχιατρικής. Έως τώρα όμως αυτό που έχει βρεθεί είναι γενετική επιβάρυνση, δηλαδή το υπό μελέτη γονίδιο φαίνεται ότι είναι υπεύθυνο σε ένα ποσοστό για την αύξηση του κινδύνου να εμφανιστεί ψυχική νόσος. Το να γνωρίζουμε ότι ένα συγκεκριμένο σύμπλεγμα γονιδίων μπορεί να προκαλέσει αυτή ή την άλλη εικόνα σχιζοφρένειας είναι προφανώς εξαιρετικά σημαντικό. Αναρωτιέμαι όμως, που μπορεί να οδηγήσει αυτή η δυνατότητα. Θα μπορούσε ίσως να οδηγήσει σε μία ιδιότυπη ευγονική; Και που θα έμπαινε το όριο; Θα μπορούσαν να υπάρχουν συστάσεις για εκτρώσεις; Θα ήταν αυτό ένα ερώτημα που θα αφορούσε μόνο στην κλινική εικόνα της βαριάς αποδιοργανωτικής σχιζοφρένειας ή θα υπήρχε ο  πειρασμός να  επεκταθεί και στις υπόλοιπες επτά εικόνες που ταυτοποιεί αυτή η μελέτη; Είναι σίγουρα πρώιμα τα ερωτήματα αυτά, αλλά ταυτόχρονα εξαιρετικά σημαντικά.

Γιατί όπως συνηθίζει να λέει ένας συνάδελφος τον οποίο εκτιμώ πολύ, ” Πρέπει να προσέχουμε πολύ, διότι πολλές φορές όποιος έχει το σφυρί, τα βλέπει όλα καρφιά”.

Η εποχιακή διαταραχή της διάθεσης  είναι μία υποτροπιάζουσα μείζων κατάθλιψη, που συσχετίζεται με τις εποχές του χρόνου και παρουσιάζεται συνήθως το φθινόπωρο και το χειμώνα. Περιλαμβάνει καταθλιπτικά συμπτώματα, αύξηση της κατανάλωσης τροφής (υπερφαγία), έλλειψη ενέργειας, τάση για αύξηση της διάρκειας του ύπνου. Επίσης υπάρχει συμπεριφορά αναζήτησης (craving) υδρογονανθράκων και αύξηση του απαιτούμενου χρόνου για  το στάδιο του REM ύπνου.

Αυτή η διαταραχή φαίνεται πως σχετίζεται με τη μείωση των φωτοπεριόδων, δηλαδή με τη διάρκεια της ημέρας. Όταν η διάρκεια της ημέρας μειώνεται όπως συμβαίνει το φθινόπωρο και το χειμώνα, η διαταραχή αυτή μπορεί να κάνει την εμφάνισή της. Αντίστοιχα, με την αύξηση του φωτός, κατά τη διάρκεια της άνοιξης ή του καλοκαιριού φαίνεται υποχώρηση της κατάθλιψης και σε μερικές περιπτώσεις, μπορεί να παρατηρηθεί και  αλλαγή φάσης σε υπομανία.

Η εποχική διαταραχή της διάθεσης (ΕΔΔ) σε κάποιες περιπτώσεις παρουσιάζεται και ως καλοκαιρινή ΕΔΔ, με αντίστροφη εικόνα από πριν. Η μειωμένη διάθεση (κατάθλιψη) εμφανίζεται το καλοκαίρι και η βελτίωση της διάθεσης τους χειμερινούς μήνες. Σε αυτή την περίπτωση φαίνεται να υπάρχει συσχέτιση της διάθεσης με την αύξηση της θερμοκρασίας.

Φωτοθεραπεία

Παρουσίαση

Συνήθως προσβάλλονται νεότερα στην ηλικία άτομα, κυρίως γυναίκες. Τα ποσοστά αυξάνουν όσο αυξάνει το γεωγραφικό πλάτος και όσο αυξάνει η απομάκρυνση από τον Ισημερινό προς του πόλους. Δεν φαίνεται να επηρεάζει αυτή τη διαταραχή η φυλή ή η εθνικότητα. Παρατηρούνται χαμηλότερα από τα αναμενόμενα για το γεωγραφικό πλάτος ποσοστά στην Ισλανδία και Ιαπωνία, αποδιδόμενα στην αυξημένη από τη δίαιτα λήψη πολυακόρεστων ω-3 λιπαρών οξέων.

Η ΕΔΔ εμφανίζεται στο 4-9% περίπου του γενικού πληθυσμού και μπορεί να αποτελεί περίπου το 10% του συνόλου των διαταραχών της διάθεσης.

Οι γυναίκες προσβάλλονται τέσσερις φορές συχνότερα σε σχέση με τους άντρες, με το 20% του γενικού πληθυσμού να παρουσιάζει κάποια συμπτώματα ΕΔΔ. Είναι ελαφρά συχνότερη σε συγγενείς ατόμων με ΕΔΔ (ίσως σχετικό με γενετικές ή κοινές περιβαλλοντικές επιδράσεις)  και αποτελεί παράγοντα κινδύνου για διπολική διαταραχή.

Στα άτομα με εποχιακή διαταραχή της διάθεσης υπάρχουν συχνά διαταραχές της ρύθμισης της μελατονίνης (έκκρισης και ποσότητας), μίας ουσίας που εκκρίνεται στον εγκέφαλο, επηρεάζεται (η έκκριση της) από το φως και παίζει ρόλο στην εγρήγορση (ξύπνημα) και στον ύπνο. Σε αυτούς λοιπόν που πάσχουν από ΕΔΔ υπάρχει συχνά και μετάλλαξη του γονιδίου της μελανοψίνης που είναι φωτοχρωστική στον αμφιβληστροειδή, με ρόλο στους κιρκαδικούς ρυθμούς.

Θεραπεία

Η θεραπεία της εποχιακής διαταραχής της διάθεσης γίνεται με φως (gold standard), ενώ  η φωτοθεραπεία σε συνδυασμό με γνωσιακή-συμπεριφορική θεραπεία μπορεί να έχει καλύτερα αποτελέσματα. Κάποιες φορές, μπορεί να χρησιμοποιηθεί και ελεγχόμενη στέρηση ύπνου. Η φαρμακευτική αγωγή, περιλαμβάνει την βουπροπριόνη (Wellbutrin, το μοναδικό αντικαταθλιπτικό με ένδειξη για την πρόληψη υποτροπών της διαταραχής στις ΗΠΑ) και αντικαταθλιπτικά συνήθως της κατηγορίας των SSRI’s (π.χ. Σερτραλίνη ή Φλουοξετίνη) και παρουσιάζει αποτελέσματα παρόμοια με τη φωτοθεραπεία. Κάποιες φορές χρησιμοποιούνται και ειδικά μηχανήματα που ονομάζονται προσομοιωτές αυγής (dawn simulators) ή αρνητικά ιόντα. Βοηθητική φαίνεται πως μπορεί να είναι η λήψη βιταμίνης D – που βελτιώνει τη διάθεση στα  400-800  IU (επίπεδα D₃ πλάσματος μεγαλύτερα ή ίσα με 35 ng/mL), ενώ η μελατονίνη (Circadin) δεν έχει σταθερά βοηθητικά αποτελέσματα

Επικουρικά η κοινωνική στήριξη και η βελτίωση της αυτοεκτίμησης μειώνουν τη βαρύτητα των συμπτωμάτων ενώ είναι σημαντικό σε εποχές καλοκαιρίας να παραμένει κανείς ικανό χρονικό διάστημα έξω από κλειστούς χώρους.

Στην αϋπνία και στις αφυπνίσεις κατά τις βραδυνές ώρες μπορεί να βοηθήσουν η προσπάθεια τήρησης βελτιωμένης υγιεινής ύπνου και η γνωσιακή-συμπεριφορική θεραπεία. Ο συνδυασμός αντικαταθλιπτικού και η περιορισμένη χρονικά χρήση υπνωτικού-κατασταλτικού επίσης μπορεί επίσης να είναι βοηθητικά (αν και παρουσιάζονται παράδοξες αντιδράσεις στο φάρμακο-ανησυχία αντί ηρεμίας- για αυτή την ομάδα ασθενών).